Burzliwe debaty poświęcone szeroko pojętej sztucznej inteligencji zostały wypaczone zarówno przez hurraoptymistyczne bajeczki techbrosów, jak i popadanie w zaślepiającą technofobię. Regularnie podrzucane nam są alarmistyczne dokumenty o zmierzchu świata, jaki znamy, a półki księgarń uginają się od publicystycznych książek o nadchodzącej rewolucji. Syntetyczna szczerość Marca Isaacsa sprawdza się właśnie dlatego, że nie daje się umieścić w żadnej z tych szufladek.
Całe to przedsięwzięcie wokół wymyślonego projektu badawczego Synthetic Sincerity Lab, związanego z nieistniejącą placówką University of Southern England, to w istocie starannie zaplanowana mistyfikacja. Twórca każe nam na nowo zrewidować zaufanie do tego, co jest nam przedstawiane jako niepodważalny fakt. Laboranci dążą do „tchnięcia życia” w AI-owe awatary i w tym właśnie celu gromadzą i przetwarzają wizualne dane rejestrujące nieuchwytne dla oka mikroreakcje ciała, a jako dodatkowego budulca używają kadrów z wcześniejszej filmografii samego reżysera. To właśnie przebitki na milczące twarze, a nie moment werbalizacji emocji, okazują się dla eksperymentu najbardziej pożyteczne. Milczące oblicze zarejestrowane w kadrze traci swoją powierzchowność; prześwituje przez nie wewnętrzny świat bohaterów, a zarazem staje się ono ekranem, na który widz projektuje własne lęki, przekonania czy uprzedzenia.
Skoro „twarz krystalizuje w sobie całą nadmiarowość, nadaje i odbiera, wysyła i wychwytuje na powrót znaczące znaki” oraz „[s]ama dla siebie stanowi całe ciało”1, to wówczas reżyser przygląda się procesom jej odrywania od ludzkiego podmiotu do niej przypisanego.. Założenie, że jakikolwiek algorytm może „nauczyć” się szczerości tylko dzięki wnikliwej analizie mikroruchów ludzkiego ciała, przywołuje fizjonomikę, czyli pseudonaukowe przekonanie, że z rysów twarzy da się wyczytać coś o charakterze danego człowieka. Współczesne bazy danych pokroju ImageNetu powielają błędy XIX-wiecznego determinizmu biologicznego. Podobnie jak niegdyś kraniometrycy próbowali oceniać inteligencję na podstawie wymiarów i kształtów czaszki, tak dzisiejsze algorytmy błędnie zakładają, że ludzkie cechy takie jak bycie „dłużnikiem” czy „snobem” są bezpośrednio wypisane na twarzach2.
Isaacs nie jest typem wujasa, który właśnie odkrył ChatGPT i zachłysnął się możliwościami technologii szybciej, niż nauczył się z niej właściwie korzystać. Jako dokumentalistę interesuje go przede wszystkim paradygmatyczna zmiana, jaka przychodzi wraz z całym tym zamieszaniem, kiedy obraz jako narzędzie reprezentacji bezpowrotnie traci swój związek z rzeczywistością. Jeszcze nie tak dawno strony w rodzaju ThisPersonDoesNotExist.com miały w sobie coś z niewinnej zabawy i budziły raczej zdumienie niż niepokój. Dzisiaj, kiedy sztucznie wygenerowani influencerzy obnoszą się ze swoją „obecnością”, sam fakt, że możemy spojrzeć w oczy kogoś, kto nigdy fizycznie nie istniał, uruchamia znacznie poważniejsze pytania. Pytanie te nie pojawiają się zresztą znikąd. Nie od dziś dokumentaliści próbują uporać się z podobnymi napięciami, stając przed koniecznością ingerowania w materiał faktograficzny dla uspójnienia i uczynienia narracji bardziej komunikatywną. Nie piszę tego, żeby obwieścić ostateczną kompromitację dokumentalnej prawdy, a jedynie przekornie napomknąć nie swoimi słowami, że estetyka prawdy zredukowanej do pewności nadaje owemu veritas postać quasi-religijnego ideału – poznawczo przystępnych uproszczeń, które zamiast zmagać się ze złożonością świata, górują ponad codziennym zamętem 3.
Syntetyczna szczerość
Tytuł oryginalny: Synthetic Sincerity
Rok: 2025
Kraj produkcji: Wielka Brytania 🇬🇧
Reżyseria: Marc Isaacs
Ocena: 4/5