Greatest Hits – recenzja filmu „Ojczyzna” – Cannes 2026

„Lubię wracać tam, gdzie byłem już” chyba nieprzypadkowo włączyło mi się na słuchawkach wracając z festiwalowego pokazu. U Thomasa Manna (Hanns Zischler) odwrotnie – mimo, że w Stanach podejrzewany o współpracę z komunistami, na powrót do rodzinnego kraju, żeby odebrać Nagrodę Goethego z okazji 200 rocznicy urodzin, kręcił nosem. Nic dziwnego. Zachód pragnął go jako symbolu kulturowej legitymizacji liberalnego kapitalizmu, wschód jako dowodu, że socjalizm może powoływać się na wielką tradycję humanistyczną. Krok w krok towarzyszy mu córka, Erika (Sandra Hüller), która zaprzepaściła swoje życie prywatne, żeby podtrzymać przy życiu pomnik jej ojca.

Wygnanie stanowi trzon tematyczny Ojczyzny. Historie Manna i Pawlikowskiego niejako się zazębiają. Reżyser wyjechał na zachód jako nastolatek, święcił triumfy na Wyspach Brytyjskich, żeby Idą i Zimną wojną powrócić w granice naszego kraju przez swoje filmowe fantazje. Autor Czarodziejskiej góry od 1933 roku spędzał swoje wygnanie w Ameryce i choć pisał po niemiecku i udzielał się politycznie przeciwko Hitlerowi i Stalinowi, w Niemczech potraktowano go jak dezertera i zdrajcę. W tle rozgrywa się dramat Eriki, której wygnanie to zmiana życia cenionej weimarskiej aktorki na łatkę „córki wielkiego pisarza”, bez możliwości otrzymania amerykańskiego obywatelstwa. Egzystencjalną i autorską banicję reprezentuje syn Manna, Klaus – gej, którego antynazistowskie Mephisto zostało zakazane i w Ameryce i w Niemczech.

W filmie w bezpośredni sposób został dotknięty temat heideggerowskiego heimatu. Słowo to już niesie za sobą duchowy ładunek: nie jest to miejsce, z którego się pochodzi, ale obszar uznawany w duszy za nasz własny. U Pawlikowskiego widać to w scenach, gdy rodzina Mannów przejeżdża przez ruiny niemieckich miast w lśniącym amerykańskim samochodzie. Można w nich dostrzec zawieszenie między nieodwracalną przeszłością a niepewną przyszłością – mniej sentymentalne, bardziej ontologiczne. Na koniec za to gra Bach, w ruinach starego domu i to jedyny moment, gdzie Mann okazuje emocje – po utracie syna i wszelkiej nadziei z wydostania się z otchłani psychicznej bezpaństwowości.