Projekt: Klasyka – rok 1946

„Po każdej wojnie ktoś musi posprzątać” – pisała polska noblistka. W filmach z 1946 roku owe powojenne porządki nabierają różnych znaczeń: może chodzić o czyszczenie butów żołnierzom zwycięskiej armii, o inwigilację nazistów na południowoamerykańskim wygnaniu, wreszcie o próbę psychicznego otrząśnięcia się z frontowego koszmaru. Nie samą wojną jednak żyje ówczesne kino. Gdy na włoskich zgliszczach rodzi się neorealizm, inni twórcy wolą snuć wizjonerskie, baśniowe fantazje albo wchodzić w polemikę z zakorzenionymi w dawniejszej historii narodowymi mitologiami – zazwyczaj jednak mniej lub bardziej wyraźnie odnosząc je również do współczesności. Na naszej liście znalazły się opowieści o spiskach i rewolucjach, portrety ludzi z każdej z warstw społecznych, od uliczników po szczyty władzy. Zobaczymy rozmaite moralne skrzywienia – zarówno w czerni i bieli, jak i w całej feerii barw; przekonamy się też, że czasem prawdziwe bestie kryją się pod najbardziej urodziwymi twarzami. Zarazem jednak osobliwą cechą wspólną wielu filmów z tego rankingu jest predylekcja do nasączania humorem gatunków tradycyjnie traktowanych serio: melodramatu, westernu, czarnego kryminału, nawet filmu wojennego. Może to też właściwość historycznego momentu po wielkim konflikcie – potrzeba pretekstu, by wreszcie zdobyć się na uśmiech, a cóż potrafi go lepiej zapewnić niż kino?

POPRZEDNIE ODCINKI SERII:

10. WIELKI SEN 🇺🇸 (reż. Howard Hawks)

Wielki sen

Howard Hawks w Wielkim śnie (1946), na podstawie powieści Raymonda Chandlera, konstruuje kryminalną intrygę, w której zagadki mnożą się szybciej, niż można je rozwiązać, ale to nie one stanowią największą atrakcję filmu. Liczą się przede wszystkim cięty humor, błyskotliwe dialogi i Philip Marlowe (w tej roli Humphrey Bogart), detektyw, który zdaje się zawsze o pół kroku wyprzedzać rozmówców, nawet jeśli sam nie do końca panuje nad sytuacją. Za fantastyczny scenariusz odpowiadał wyjątkowy zespół: Leigh Brackett, Jules Furthman i William Faulkner, późniejszy laureat literackiej Nagrody Nobla. Cała trójka pracowała wcześniej przy Mieć i nie mieć (1944), pierwszym wspólnym filmie Hawksa z Bogartem i Lauren Bacall, gdzie wypracowała charakterystyczną mieszankę słownego flirtu, ironii i erotycznego napięcia. W Wielkim śnie ten styl zostaje rozwinięty i niemal doprowadzony do perfekcji. Wymiany zdań są tu pojedynkami, w których bohaterowie równie często próbują się uwieść, co przechytrzyć, a cięta riposta bywa skuteczniejszą bronią niż rewolwer.

Bogart buduje figurę macho z nonszalancją człowieka przekonanego o własnej niezależności: pije, rzuca bon motami, „kolekcjonuje blondynki” i nie daje się łatwo zbić z tropu. Jego męskość nie polega jednak wyłącznie na sile czy dominacji, lecz przede wszystkim na słownej przewadze, sarkazmie i nieustannym zachowywaniu zimnej krwi. Marlowe jest przy tym bohaterem mocno osadzonym w patriarchalnym porządku: kobiety są dla niego zarazem obiektem pożądania, potencjalnym zagrożeniem i kolejnymi elementami kryminalnej układanki.

Świat kryminału Hawksa zaludniają piękne, często niebezpieczne kobiety, które nie zamierzają jednak pozostawać biernymi ozdobami męskiej opowieści. To one w dużej mierze uruchamiają akcję, komplikują śledztwo, dysponują informacjami i manipulują mężczyznami. Zarazem film pokazuje je przede wszystkim z perspektywy Marlowe’a: jako obiekty fascynacji, pożądania, podejrzeń, a niekiedy zagrożenia. Szczególnie wyraźnie widać to w zestawieniu dwóch córek generała Sternwooda. Carmen (Martha Vickers) jest seksualnie prowokacyjna, niedojrzała, kapryśna i nieprzewidywalna, zachowuje się jak rozpieszczone dziecko, które – jak zauważa jej ojciec – lubi wyrywać muchom skrzydełka. Flirt z detektywem szybko przechodzi w zachowanie naruszające jego granice, choć i on w późniejszych partiach pozwala sobie na za dużo (spoliczkowanie dziewczyny). Jej starsza siostra Vivian (Lauren Bacall) reprezentuje zupełnie inny typ kobiecości: inteligentną, samodzielną, ironiczną i świadomą własnej atrakcyjności. Nie daje się zdominować Marlowe’owi, odpowiada mu błyskotliwymi ripostami i prowadzi z nim grę na równych warunkach. Właśnie między tymi dwoma postaciami rozpięta jest istotna część filmowego obrazu kobiet: między seksualnością postrzeganą jako niebezpieczna i destrukcyjna a kobiecą niezależnością, która fascynuje mężczyznę, ale jednocześnie podważa jego pozycję. Podobnie działa epizod z księgarką graną przez Dorothy Malone, której flirt z Marlowe’em rozgrywa się przy kieliszku żytniówki. Relacje te pozostają jednak podporządkowane męskiej perspektywie, a granica między opieką, pożądaniem i przemocą bywa niepokojąco cienka. Hawks, sam będący niepoprawnym playboyem, z wyraźną przyjemnością obsadza nawet drugoplanowe role atrakcyjnymi aktorkami, ale jednocześnie daje im przestrzeń do przejmowania inicjatywy. Wielki sen jest więc nie tylko popisem klasycznego kina noir, lecz także fascynującą grą płci, w której macho Marlowe musi nieustannie udowadniać swoją pozycję w świecie kobiet równie pewnych siebie, co nieprzewidywalnych.

Na tle reszty kanonu kina noir Wielki sen zajmuje miejsce szczególne: Hawks nie stawia na fatalizm i psychologiczną duszność w takim stopniu jak wielu jego kolegów po fachu. Zamiast tego proponuje wizję napędzaną tempem, erotycznym napięciem, humorem i słownymi pojedynkami. Co znamienne, zawiłość fabuły stała się wręcz częścią legendy filmu: nie wszystkie zagadki zostają jednoznacznie rozwiązane, ale nie przeszkadza to w seansie, bo najważniejsza okazuje się sama przyjemność obcowania z Marlowem. Bogart stworzył zresztą tak ikoniczną interpretację detektywa, że trudno dziś oddzielić literacki pierwowzór od jego ekranowego wizerunku. Postać powracała później w wielu odsłonach: Dick Powell zagrał ją w Żegnaj, laleczko (1944), Robert Montgomery w Damie w jeziorze (1947), James Garner w Siostrzyczce (1969), Elliott Gould w Długim pożegnaniu Roberta Altmana (1973 / Projekt: Klasyka 1973), a Robert Mitchum dwukrotnie w remakach Żegnaj, laleczko (1975) i Wielkiego snu (1978). Ostatnią odsłoną przygód była niezbyt udana próba Neila Jordana (Marlowe, 2022) z Liamem Neesonem w tytułowej roli. Każdy z aktorów proponował nieco inne oblicze prywatnego detektywa, ale to właśnie Bogart i Hawks wyznaczyli jeden z najtrwalszych punktów odniesienia dla całego gatunku.

Maciej Kowalczyk
Maciej Kowalczyk

9. PAISÀ 🇮🇹 (reż. Roberto Rossellini)

Kolejny rocznik piątej dekady XX wieku to następna faza rozwoju neorealizmu. Po sukcesie Rzymu, miasta otwartego przed Roberto Rossellinim otworzyła się perspektywa realizacji jego artystyczno-społecznej misji na znacznie większą skalę, w dodatku z szansami międzynarodowego oddźwięku. Z pomocą byłego żołnierza armii amerykańskiej Roda Geigera oraz Klausa Manna stworzył genialny w swej prostocie portret powojennej Europy: sześć studiów relacji Włochów z Amerykanami odpowiadających sześciu fazom ofensywy alianckiej we Włoszech, a więc jednocześnie sześciu regionom kraju. Rządząca tym filmem reguła stopniowania może być interpretowana jeszcze inaczej: jako droga od „twardego” neorealizmu do jego bardziej poetyckiej odmiany czy też proces stopniowego wyłaniania się spod wojennych zgliszczy uczuć i namiętności: od dwuznacznych spojrzeń przez przygodne romanse i chwile skruchy aż po głębokie tony religijne i patriotyczne. Rosselliniemu udało się trafić w odpowiedni moment w dziejach światowego kina, zanim jeszcze machiny produkcyjne Hollywood, Mosfilmu i ich stref wpływów przystąpiły do realizacji propagandy zwycięstwa, aby przedstawić mozaikę jednostkowych historii (w niemałej części opartych na reportażowo zbieranych opowieściach cywili), składających się na zbiorowe doświadczenie wojny. Jednocześnie przegląd form obecności amerykańskiego wojska we Włoszech dawał świadectwo bezprecedensowego statusu zagranicznej armii niewpisującej się do końca ani w pozycję wyzwolicieli, ani najeźdźców i w związku z tym skrajnie różnie odbieranej przez miejscową ludność. Ta ambiwalencja tkwi w sercu filmu, który, nie widząc wiele sensu w próbach jednoznacznego rozstrzygnięcia sprawy, przetyka liczne sceny wojennych tragedii momentami nadziei i nawołuje poturbowane przez lata faszyzmu i wojnę włoskie społeczeństwo ze swoimi lokalnymi animozjami (nastrój poszczególnych nowel w ogromnym stopniu kształtuje ich miejsce akcji – od odciętej od świata wioski na sycylijskim wybrzeżu przez gwar i nędzę Neapolu aż po mroczne bagna u ujścia Padu) do zjednoczenia w dziele odbudowy kraju przy współpracy Amerykanów (których obronno-okupacyjne działania są równie – jeśli nie surowiej – oceniane).

Niezależnie od ostentacyjnej surowości formalnej, wobec fabularnego rozmachu całości bardziej rzucającej się w oczy niż w innych neorealistycznych realizacjach, Paisà należy również do wąskiego grona filmów, które zawładnęły włoską i europejską mitologią filmową. Nie tylko jako wzór humanistycznego kina wojennego będący drogowskazem dla Wajdy czy Munka, ale i protoplasta wyjątkowej popularności w tym kraju doprowadzających do perfekcji syntezę treści filmów nowelowych czy antologii znanych pod nazwą film i episodi, szerzej zaś – upodobania wielu włoskich reżyserów i scenarzystów do wielowątkowych konstrukcji i bohatera zbiorowego, na których oprą swoje wielkie osiągnięcia Pasolini, Scola, bracia Taviani, przede wszystkim zaś kierownik pionu scenariuszowego Paisy, już w tym filmie subtelnie zaznaczający swój talent w nadawaniu banalnym historiom niezwykłego charakteru – Federico Fellini.

Juliusz Korczyński
Juliusz Korczyński

8. PIĘKNA I BESTIA 🇫🇷 (reż. Jean Cocteau)

Il était une fois… 

Dogasające echa wojennej burzy krzyżowały się z odgłosami triumfalnych wybuchów radości z powodu niedawnego wyzwolenia, kiedy Jean Cocteau po raz kolejny stanął za kamerą filmową. Cztery miesiące wcześniej Niemcy przegrali wojnę i wycofywali się z okupowanych terenów, zaś ekrany kin zawojował mierzący się z nową rzeczywistością włoski neorealizm. Jednak nie była to estetyka, która interesowałaby Frywolnego Księcia. Skandalista, który w czasach Wielkiej Awangardy i Wielkiej Wojny stworzył wraz z Pablem Picassem i Erikiem Satie kubistyczną farsę w formie baletowego widowiska ośmieszającego samą rzeczywistość spektaklu, uciekał w swej twórczości od zewnętrznych trudności w poetycki introwertyzm. Choć za jego filmowy debiut uznaje się Krew poety z roku 1930, prawdopodobnie zrealizował, zaginiony dziś, krótki metraż inspirowany twórczością Chaplina już w 1925 roku. Fascynacja językiem ruchomych obrazów, filmowym trikiem i ekranową iluzją pozostanie istotnym aspektem jego twórczości aż do Testamentu Orfeusza, który stał się jednym z ostatnich gestów artysty zmarłego trzy lata później. Mityczne światy Jeana Cocteau objawiały się w każdej ze sztuk, jakiej tworzenia się podjął. Nie traktował kinematografii jako ciekawostki czy pomniejszej i mniej ważnej techniki komunikacji. Nadawał jej osobisty, autobiograficzny, duchowy charakter. Zaznaczał swoją obecność na ekranie i podkreślał sztuczność spektaklu, na jaki zapraszał widza. Film-mara, mniej lub bardziej wizyjny i niejednoznaczny, był szczerym wyznaniem cierpiącego poety pisanym nie piórem, lecz kamerą.

Klaps. Ręka Jeana Cocteau zapisuje na tablicy nazwiska aktorów i tytuł filmu. W słowie wstępnym prosi nas, abyśmy byli jak dzieci. Wymaga od nas wrażliwości, zaufania, wyobraźni. Czy takie proste życzenia mogą być spełnione w kilka miesięcy po apokalipsie? Z pewnością reżyser nie może w pełni zrealizować swojej wizji artystycznej w rzeczywistości powojennego niedoboru. Film miał być kolorowy.  Z wielkim trudem kompletowano rekwizyty, zaś kostiumy zszywano ze znalezionych szmatek, firanek, prześcieradeł.  Brakowało taśmy filmowej, ciągłe przerwy w dostawach prądu dezorganizowały pracę na planie. Oszpecony egzemą Cocteau znieczulał się opium oraz amerykańską penicyliną i pojawiał się na planie w ciemnym welonie z wyciętymi otworami na oczy i usta. Nasilająca się infekcja oraz żółtaczka doprowadziły w końcu do pobytu reżysera w szpitalu. Jego obowiązki na jakiś czas przejął René Clément. W osobistym dzienniku poeta zapisywał swoje zmagania. W tej osobliwej atmosferze powstał barokowy obraz skrzący się oryginalnością. Zdjęcia autorstwa Henriego Alekana miały, wedle słów Cocteau, przywoływać delikatny blask ręcznie polerowanego, starego srebra. Ponury, tajemniczy las i zamek Bestii skomponowano na wzór ilustracji Gustave’a Doré, zaś we wnętrzach kupieckiego domu rodzinnego Pięknej odnaleźć można inspiracje malarstwem Jana Vermeera czy braci Le Nain. Cocteau, niczym iluzjonista, opiera magię ekranu na praktycznych sztuczkach. Płynąca w powietrzu dziewczyna umieszczona jest na desce z przytwierdzonymi kółkami, a scena zrealizowana jest w zwolnionym tempie. Chwyt niezwykle prosty, ale dzięki temu wciąż po osiemdziesięciu latach efektowny i robiący wrażenie na widzu.

Wcielający się w Bestię partner reżysera i popularny aktor, Jean Marais, który podsunął Cocteau pomysł realizacji filmu, spędzał pięć godzin w charakteryzatorni, by przywdziać specjalnie wykonaną maskę. Potwór miał być przerażająco zwierzęcy, ale zarazem ujmująco ludzki. Jego finalna przemiana w pięknego księcia staje się wręcz pewnym rozczarowaniem – „Oddajcie mi moją bestię” miała wołać podczas pokazu Greta Garbo. Być może w twarzy potwora odnajdywał się sam reżyser zniszczony chorobą i oskarżany o uleganie reżimowi Pétaina w momencie próby. Typowe dla Cocteau motywy podróży Orfeusza-artysty do świata umarłych na spotkanie ze śmiercią zostają odwrócone. To Eurydyka przybywa do mrocznego zamczyska, gdzie uwięziony jest w ciele potwora mężczyzna. Początkowo przerażona jego powierzchownością, z czasem zaczyna ulegać jego urokowi. Cocteau dodaje do oryginalnej baśni postać Avenanta, którego zaloty odrzuca Bella. On także ma twarz Jeana Marais’go, co tworzy ciekawy efekt dwoistości – dziewczyna rozpoznaje w przemienionej bestii znajomą twarz. Oboje odpływają w obłoki, a widz nie jest przekonany, czy ma do czynienia ze szczęśliwym zakończeniem.

Po paryskiej premierze 29 października 1946 roku film spotkał się z sympatią widzów. Uhonorowano go Prix Louis-Delluc. Piękną i Bestię pokazano na pierwszej edycji festiwalu w Cannes, jednak triumfowało tam wówczas kino realistyczne. Bajka Jeana Cocteau przetrwała próbę czasu, inspirując zarówno animatorów ze studia Walta Disneya, jak i Jeana-Luca Godarda, który widział w nim kontynuatora estetyki Georges’a Mélièsa w kinie francuskim.  

Mateusz Marcin Mróz
Mateusz Marcin Mróz

7. POJEDYNEK W SŁOŃCU 🇺🇸 (reż. King Vidor)

Trudno znaleźć postać, która lepiej definiowałaby figurę producenta w klasycznym Hollywood niż David O. Selznick. Po założeniu Selznick International Pictures (później Vanguard Films) ów Żyd rosyjskiego pochodzenia podbił kina wielokrotnie później „rimejkowanymi” Narodzinami gwiazdy, wraz z Przeminęło z wiatrem ustanowił rekord najbardziej kasowego filmu, którego nie udało się pobić przez następne ćwierćwiecze, a we wczesnych latach 40. skutecznie trzymał na smyczy samego Alfreda Hitchcocka. Selznicka wspomina się jako dyktatora terroryzującego współpracowników sążnistymi notami, pełnymi nieprzychylnych uwag i wykazów poprawek, arbitra mikrozarządzania i bezwzględnego perfekcjonistę, z którym należało konsultować każdy detal realizacji. Gdy jednak wydał na świat Pojedynek w słońcu, w zamierzeniu westernową odpowiedź na przywołaną adaptację powieści Margaret Mitchell, jego renoma geniusza została mocno nadszarpnięta.

Nie stało się tak dlatego, że droga produkcja się nie zwróciła. Przeciwnie, była jednym z największych przebojów swojego sezonu. Powodem nie był też smrodek związany z wymianą reżyserów jak rękawiczki (pod filmem podpisał się pozostający w konflikcie z producentem King Vidor, ale do poszczególnych scen miało przyłożyć ręce co najmniej 6 innych osób, w tym Josef von Sternberg) – podobne przetasowania w ekipie działy się wszak również przy okazji Przeminęło z wiatrem. Reputacji filmu z 1946 roku nie pomogły na pewno oskarżenia o nepotyzm w związku z zatrudnieniem do głównej roli Jennifer Jones, która zdradzała z Selznickiem swojego ówczesnego męża, jednak ostatecznie to właśnie do aktorki trafiła jedna z dwóch nominacji do Oscara dla Pojedynku w słońcu. Kontrowersyjnych decyzji castingowych było zresztą więcej, choćby nieoczywisty wybór Gregory’ego Pecka na czarny charakter. W istocie zła prasa filmu była wypadkową różnych czynników, krytycy ganili go za nadmierny melodramatyzm i epatowanie kiczem, jednak najbardziej dostało mu się od haysowskich cenzorów i katolickiego Legionu Przyzwoitości. Pomimo ostrych cięć obraz uznano za przeseksualizowany i do tego wyśmiewający religię, co miało jednoznacznie świadczyć o złym smaku, niegodnym prestiżowej produkcji.

Dzieło to, ochrzczone przez złośliwców Lust in the Dust („Piaszczyste pieszczoty”?), ogląda się jak bardzo drogi film klasy B, mający więcej wspólnego z Wyjętym spod prawa napalonego Howarda Hughesa niż tytułami uchodzącymi ówcześnie za wzorce kina epickiego. Podpisany przez samego producenta scenariusz jest uderzająco prosty, wręcz monotematyczny: koniec XIX wieku, duże ranczo w Teksasie i trochę egzotyczna kobieta (Jones), o której względy stara się dwóch synów właściciela ziemskiego. Jeden (Joseph Cotten) to wrażliwiec o złotym sercu i postępowiec, a drugi (Peck) – wcielenie zła, morderca i gwałciciel. Choć bohaterka, definiowana trudną przeszłością i podejrzanym dla lokalnej społeczności mieszanym pochodzeniem etnicznym, co rusz deklaruje, że będzie z niej good girl, wszyscy wiemy, że ostatecznie wybierze bad boya, skazując i siebie, i jego na zgubę. Czyli z grubsza banalna historyjka, do tego przyprawiona nadprogramowym paternalizmem o podłożu rasistowskim i seksistowskim? Jeszcze jak.

Pojedynek w słońcu w istocie jest przedziwnym obrazem, jednocześnie konserwatywnym nawet jak na swoje czasy i niesłychanie obrazoburczym wobec obowiązującej w kulturze purytańskiej obyczajowości. Dziecinna prostota fabuły sąsiaduje z wysokimi walorami produkcyjnymi, malarskimi kadrami i natchnionymi występami wybitnych aktorów (przewijają się tu tuzy pokroju Lillian Gish, Lionela Barrymore’a czy Waltera Hustona), których śmiertelna powaga zdradza potencjał campowy. Przemalowana na Metyskę biała jak śnieg Jennifer Jones gra postać paradoksalną, portretowaną z mieszanką współczucia i przezorności. Z jednej strony zagubiona sierota, niewinna ofiara rasistowskiego Południa i nawracających ją na siłę samozwańczych Pogromców Grzechu, z drugiej Pearl jest przecież córką, o zgrozo, indiańskiej tancerki, dlatego obawy, że w jej krwiobiegu krąży pierwiastek dzikości, nie mogą być zupełnie nieuzasadnione. Kamera pod czujnym okiem Selznicka studiuje tę odsłaniającą i fizycznie wymagającą rolę, raz fetyszyzując rozbuchaną seksualność bohaterki, by w innych scenach wraz z ekranowymi kaznodziejami karać ją za lubieżność, obnażając karykaturalną uległość jako podstępną strategię uwodzenia i wysyłając niereformowalną grzesznicę na pustynną drogę krzyżową. Tylko z pozoru podziały na dobro i zło są tu jednoznaczne – o dobrotliwym do znudzenia Jessem Cottena łatwo zapomnieć, gdy na dłużej znika z ekranu, natomiast destrukcyjna fascynacja protagonistki złowieszczym Lewtem Pecka jest osobliwie zrozumiała, niczym w rasowym dark romance. Może i zbrodniarz, ale za to jaki seksiak.

Faktyczny pojedynek w słońcu, czyli finałowa sekwencja tego wyjątkowo barwnego, przesyconego Technicolorem obrazu, odbywa się pośród skał i żwiru. Dwoje narwanych kochanków unicestwia się raz za razem, poetycko skraplając swoją krwią surowy krajobraz. To wybitny przykład emocjonalnej irracjonalności najwyższej próby, odnajdujący absolut filmowego doświadczenia we wrażliwości melodramatyczno-operowej. Te zapisujące się trwale w pamięci chwile wspomina z rozrzewnieniem chociażby Martin Scorsese jako początki własnej miłości do kina, co powinno skłaniać do prowokujących pytań – jak taki filmowy auteur może zachwycać się filmem tak mocno osadzonym w tradycyjnym systemie studyjnym, w którym reżyserzy czy scenarzyści byli zastępowalnymi wyrobnikami na usługach nastawionych na zysk producentów? Kazus dziwnego dziecka Selznicka wydaje się dowodem, iż kino „producenckie” bywało, nawet jeśli czystym przypadkiem, eksperymentalne, szalone i, nie bójmy się tego słowa, autorskie przed duże A. Pojedynek w słońcu jest i był tytułem wysoce problematycznym, skażonym ideologiczną wstecznością, ale jednocześnie odświeżająco osobnym – bezczelnie łamiącym ówczesne tabu, kuszącym narkotyczną paletą barw i campowym wdziękiem, psychologicznie i moralnie skrzywionym niczym największe arcydzieła noir.

Dawid Smyk
Dawid Smyk

6. DZIECI ULICY 🇮🇹 (reż. Vittorio De Sica)

Gdy myślę o Dzieciach ulicy, ale nawet szerzej, całym włoskim neorealizmie, nie mogę wyrzucić z głowy kultowego mema autorstwa Puchałke sprzed ponad dekady. Tego o zespole Sabaton, wciskającym Polakom power metal wygrany na pustych, patriotycznych-militarystycznych nutach: „POLACZEK ZABIŁ SZWABA KULĄ WŁEEEB / CZOŁGI JEŹDZIŁY TEŻ”. Powstające po II wojnie światowej humanistyczne moralitety De Siki, Rosselliniego czy De Santisa też często opierały się właśnie na najprostszym możliwym komunikacie: „WŁOCHY, ROK ZEROWY / PARTYZANT PRZEGONIŁ FASZYSTĘ, BIEDA TERAZ JEST TU / DZIECIAKI BIEGAJĄ PO ULICACH TEEEŻ”. Brak tu jednak rozgrzebywania kombatanckiej mitologii – to twórczość wyraźnie interwencyjna, rzeźbiona na gorąco ze zgliszczy. Nawet jeśli obrazy nędzy bywają powtarzalne, tematyka przysłania resztę aspektów, a sama treść wydaje się prosta i dydaktyczna.

Oryginalny tytuł pierwszego dużego sukcesu Vittorio De Siki, Sciuscià, czyli zwłoszczone angielskie „shoeshine”, zdradza profesję głównych bohaterów: Giuseppe i Pasquale to mali rzymscy pucybuci o wielkich marzeniach. Poznajemy ich, gdy przymierzają się do zakupu urodziwego siwego konia; cena, jakiej żąda właściciel rumaka, stanowczo przekracza jednak możliwości chłopaków. Neorealistyczny twist, czyli wpakowanie charyzmatycznego głównego bohatera w największe bagno, zapewnia brat jednego z nich, oferując szwindel, a zarazem bilet do poprawczaka. Tutaj warto się zastanowić nad znaczącym przesunięciem akcentów w związku z tłumaczeniem na polski – gdy słyszymy „dzieci ulicy”, od razu do głowy przychodzą wychudzone sieroty, rzucone na pastwę okupowanego, zniszczonego miasta. Narzuca to też pewną perspektywę, a przede wszystkim atmosferę, tymczasem w Dzieciach ulicy mamy całą siatkę dziarskich małolatów, którzy straciwszy na wojnie dzieciństwo, zakasali rękawy i weszli przedwcześnie na rynek pracy. Rodzimy tytuł odbiera protagonistom właśnie ten specyficzny etos dorobkiewicza – i choć trudno go idealizować, to bywa on nierzadko ważnym budulcem tożsamości nastoletnich chłopców. Nie mam pojęcia, czemu tak zdecydowano się przełożyć oryginał, ale zajeżdża to właśnie trochę Sabatonem, zamiłowaniem Polaków do cierpiętnictwa.

Nawet jeśli takie przerysowanie pasuje do powojennego nastroju, to mimo wszystko De Sica uniknął go sprytniej niż tłumacz. Jak na kanon estetyki kina włoskiego tamtego okresu przystało, to film zabiegający o emocjonalne zaangażowanie widza – z jednej strony bardzo gorzki, ale przy tym nie siermiężnie smutny, z drugiej wypakowany uroczością i humorem sytuacyjnym. Dzieci ulicy ogląda się przez to trochę niczym hollywoodzką produkcję, gdzie na złą ścieżkę wchodzi się raczej przypadkiem, a diagnozę mechanizmów społecznych przykrywa melodramatyczny rys bromansu. Brud zniszczonego Rzymu oraz degeneracja nowych-starych aparatów władzy i przymusu zostają tu eksponowane do momentu, gdy dokumentalizm chwili nie zawadza poetyckiemu czy wręcz baśniowemu zacięciu włoskiego reżysera. Tak też współczesny widz raczej nie ma problemu, by przewidzieć, kiedy na ekranie wydarzy się coś złego, a kiedy coś dobrego – sugestywne zabiegi wizualne (otwarte przestrzenie miejskie vs klaustrofobiczne mury instytucji), ilustracyjna ścieżka muzyczna i przewidywalne zwroty akcji pozwalają dać się porwać raczej emocjom niż rozumowi. To arcydzieło w swoim fachu, gotowy szkielet narracyjny i formalny dla większości inicjacyjnych opowieści, jakie powstały później.

Z uwagi na swój status, jednego z pierwszych i najwybitniejszych portretów filmowych Europy po II wojnie światowej, dziś na temat Dzieci ulicy można przeczytać opracowanie z prawie każdej możliwej strony. Najgorsze jednak, że z lekcji De Siki wyciągnęliśmy właśnie puste afekty i co najwyżej jakieś własne wnioski, ale nie powszechnie rozumiane lekcje dotyczące człowieczeństwa. Właśnie pod tym względem niedaleko neorealistom do Sabatonu – żeby się pozłościć, posmucić i nostalgizować nad tym, że było jak było, ale też odsapnąć, bo nam teraz jest jak jest, bez skrajnej biedy, wojny czy tyranii.

Michał Konarski
Michał Konarski

5. MIASTO BEZPRAWIA 🇺🇸 (reż. John Ford)

Nie mogło zabraknąć w tym zestawieniu niekwestionowanego mistrza westernu – Johna Forda. W Mieście bezprawia – choć w przypadku tego filmu warto podkreślić i oryginalny tytuł My Darling Clementine – przygląda się momentowi, gdy amerykańska legenda pogranicza wkłada czystą koszulę, poprawia krawat i zaczyna marzyć o porządku. Wyatt Earp (legendarny występ Henry’ego Fondy) z braćmi przepędzają bydło w okolicach Tombstone. Kiedy jeden z nich zostaje zamordowany, mężczyzna postanawia zaprowadzić porządek w osadzie i zarazem wymierzyć sprawiedliwość. Zostaje szeryfem, a jego przeciwnikami stają się członkowie gangu Clantonów. W tle majaczy legendarna strzelanina przy O.K. Corral, która z biegiem lat obrosła taką liczbą mitów, że trudno dziś oddzielić fakty od tego, co Ameryka chciałaby o sobie opowiedzieć. Ford napotyka tu zresztą wiele innych mitów, wziętych zarówno z historycznych zaszłości, jak i literackiego pierwowzoru Stuarta Lake’a, ale na swój sposób próbuje się z nimi rozprawić. Spojrzeć szerzej na to, jak z przemocy rodzi się legenda, a z legend – kolektywna narodowa pamięć.

Earp musi zdecydować, w jakim świecie chce żyć i bierze odpowiedzialność za egzekwowanie swojej wizji. Ford rozumie, że porządek nie pojawia się na prerii w chwili uroczystego przecięcia wstęgi. Ma równocześnie niezwykły dar odnajdywania humoru w ludziach, którzy zbyt poważnie traktują własną powagę. Wyatt potrafi być oszczędny w słowach, nieco sztywny, ale i zaskakująco ludzki. Zgodne jest to z myślą, jaka nawiedzała moją głowę w tym roku wielokrotnie – siła Henry’ego Fondy tkwi w jego komicznym spokoju i powściągliwości, odbijającej się w oczach samotności, której źródło trudno rozszyfrować. Niecałe dwadzieścia lat później z podobną ironią będzie się wcielał w prezydenta w Czerwonej linii Lumeta.

Tytułowa Clementine jawi się niczym możliwość życia, w którym Earp nie musi nieustannie oglądać się przez ramię. Jest w tym tytule równocześnie prozaiczność. Nalegał na niego sam Ford, ponieważ lubił pojawiający się w filmie utwór Oh My Darling, Clementine. To taka obietnica łagodniejszego świata, gdzie człowiek może pomyśleć o zwyczajnej przyszłości, a nie wyłącznie o tym, kto stoi po drugiej stronie ulicy. Każdy przecież chce w końcu usiąść w spokoju, ale nie każdemu przychodzi to łatwo, co szczególnie pokazuje rewers Earpa – porywczy Doc Holliday. Człowiek rozpadu w świecie, który dopiero się składa. Bohater tragiczny na miarę swoich czasów. Przy całej artystycznej arcydzielności Miasto bezprawia pozostaje chyba najbardziej humanistycznym filmem z fordowskiego arsenału. Być może jest to sprawka tego, że sam przy okazji pomagania przy rekwizytach w młodości miał okazję poznać Wyatta Earpa. 

Tym, co niezmiennie czyni reżysera tak wyjątkowym twórcą, jest jego zdolność do operowania pejzażem. Monumentalne skały, otwarte niebo i szerokie ulice Tombstone tworzą świat, który dopiero szuka własnego kształtu. Ford zarazem hołduje takiemu Dzikiemu Zachodowi, jak i pokazuje go z całym dobrodziejstwem inwentarza. Czasy się zmieniają, a krajobraz jakoś trwa w obojętności na ambicje cywilizacyjnego uporządkowania. Tkwi w historii, która z chaosu wybiera kilka nazwisk, kilka strzałów i kilka bohaterskich póz, a potem opowiada je następnym pokoleniom jako prawdę objawioną. W Tombstone przyszłość nie przychodzi w blasku fajerwerków. Przychodzi powoli, na końskich kopytach, z odrobiną kurzu na butach. A czasem, jeśli dopisze szczęście, można w niej i zatańczyć.

Julia Palmowska
Julia Palmowska

4. OSŁAWIONA 🇺🇸 (reż. Alfred Hitchcock)

Obecność Alfreda Hitchcocka w kolejnej odsłonie Projektu: Klasyka nikogo już chyba nie dziwi. Widać, że redakcja Pełnej Sali jest dla urodzonego w Londynie twórcy o wiele łaskawsza niż Amerykańska Akademia, która zgodnie ze swoją tradycją niemal zupełnie pominęła Osławioną, zostawiając ją jedynie z dwiema nominacjami: za scenariusz oraz drugoplanową rolę Claude’a Rainsa. Film nie zdobył ostatecznie żadnej z tych nagród. Co z tego, skoro w oczach kinofili z całego świata tytuł ten stanowi klasykę zdecydowanie bardziej docenianą niż większość ówczesnej konkurencji?

Jak przystało na Hitchcocka, film zaczyna się niezwykle intensywnie: od procesu nazistowskich kolaborantów, podczas którego skazany zostaje ojciec głównej bohaterki, Alicii (w tej roli Ingrid Bergman). Wydarzenie to rzuca cień na rodzinę postaci, w którą wciela się gwiazda Casablanki. Kobieta pogrąża się w alkoholizmie i szuka ucieczki od hańby, jaką okryło się jej nazwisko. Kiedy poznaje pracującego dla amerykańskiego wywiadu Devlina (Cary Grant), odnajduje szansę na rehabilitację skompromitowanego rodu i udowodnienie wierności ojczyźnie. Jedyne, co musi zrobić, to diametralnie zmienić swoje życie, przeprowadzając się do Brazylii, by tam infiltrować podejrzanych biznesmenów.

Operacja udaje się nad wyraz dobrze. Alicia zbliża się do swojego celu, Alexandra (w tej roli wspomniany już Claude Rains), na tyle, że ten zakochuje się w niej i proponuje małżeństwo. Kłóci się to jednak z miłością kwitnącą między nią a Devlinem. Stojąc przed trudnym wyborem, bohaterka decyduje się zaangażować w swoją misję całym sercem, nawet jeśli oznacza to konieczność wcielenia się w rolę żony przestępcy. Wszystko po to, by zdemaskować spisek kluczowy dla bezpieczeństwa Stanów Zjednoczonych.

Już po tym krótkim opisie widać, że mamy tu do czynienia z niezwykle skomplikowaną, ale też doskonale poprowadzoną intrygą, w której tematy polityczne i kryminalne swobodnie przeplatają się z emocjonalnym wątkiem miłosnego trójkąta. Źródłem napięcia jest zarówno chemia między dwojgiem pożądających się bohaterów, jak i ciągły strach przed zdemaskowaniem tajnej agentki. Wszystko to sprawia, że atmosfera gęstnieje aż do niezapomnianego finału. O końcowej scenie Osławionej powiem tylko jedno: mam wrażenie, że reżyserzy już dawno zapomnieli, że można zakończyć swoje dzieło w kulminacyjnym momencie, kiedy wszystko staje się jasne, a dalsza fabuła byłaby jedynie wygaszaniem emocji i domykaniem wątków. Hitchcock nie pierwszy i nie ostatni raz ofiarował ludzkości wybitne, gęste i niezwykle ciekawe formalnie kino.

Marcin Grudziąż
Marcin Grudziąż

3. IWAN GROŹNY: SPISEK BOJARÓW 🇷🇺☭ (reż. Siergiej Eisenstein)

O ile pierwszą część Iwana Groźnego (drugie miejsce w Projekcie: Klasyka 1944) można uznać za swoistą laurkę dla pierwszego cara Rosji, o tyle jej kontynuacja portretuje władcę jako pożałowania godnego, paranoicznego, trawionego wątpliwościami samotnika, którego otoczenie próbuje wyeliminować. To, co zaczęło się jako majstersztyk propagandy, budujący historyczne paralele między pierwszym a aktualnym Wodzem Narodu, przerodziło się w krytykę autorytarnej władzy i terroru. Nic dziwnego, że film okazał się ostatnią produkcją przedwcześnie zmarłego Eisensteina (finalna część planowanej trylogii nigdy nie powstała), zatrzymaną przez cenzurę – światło dzienne ujrzała dopiero w 1958 roku na Wystawie Światowej w Brukseli.

Tym razem za oszałamiające zdjęcia odpowiadały dwie osoby: Eduard Tisse jest autorem sekwencji plenerowych, a Andriej Moskwin tych kręconych we wnętrzach, w tym pionierskiej, dziesięciominutowej sceny uczty, powstałej na taśmie kolorowej będącej łupem wojennym zdobytym w Niemczech. Ta wyjątkowa sekwencja wygląda trochę jak zapomniany film Powella i Pressburgera. Intensywne czerwone i złote barwy to tylko jeden z elementów sprawiających, że oglądana dziś sprawia wrażenie co najmniej campowej, jeśli nie wprost homoerotycznej. Maski, przebieranki i ogólna rozpusta świadczą o rozkładzie dworu i podkreślają zdradziecki charakter intryg pałacowych.

Już poprzednia część była wysmakowana wizualnie, ale w kontynuacji reżyser w pełni rozwija skrzydła, i to od samego początku. Lokacje i dekoracje mają jeszcze więcej rozmachu, podobnie jak stylizowane kostiumy i rekwizyty. Całość wydaje się przez to bardziej operowa i oniryczna, niczym z psychodelicznego koszmaru, a skojarzenia poszczególnych postaci ze zwierzętami nie są przypadkowe.

Podobnie jak część pierwsza, film stawia głębokie pytania o naturę władzy, przemocy i tyranii w historii i we współczesnej polityce. Skupia się jednocześnie na psychologii ambicji politycznych: tak samych władców, jak i ich rywali oraz ofiar.

W drugiej części pytania, wokół których Eisenstein buduje narrację, wybrzmiewają jeszcze wyraźniej. Joan Neuberger w książce o reżyserze formułuje je tak: „W jaki sposób niewinne, bezbronne dziecko staje się sadystycznym, krwawym tyranem? W jakim stopniu Iwan przypomina otaczających go ludzi, a co za tym idzie – nas samych? Kiedy zabijanie jest uzasadnione? Czy rosyjscy władcy, a co za tym idzie – wszyscy Rosjanie, różnią się od swoich współczesnych na Zachodzie? Kiedy ponosimy odpowiedzialność za własne czyny, a kiedy możemy zrzucić winę na okoliczności? (…) Co się dzieje, gdy miłość, uczucie, pociąg seksualny, żal, samotność, nienawiść, nieufność i pragnienie zemsty wkraczają w sferę polityki? W jaki sposób uczucia i rywalizacje polityczne są uwarunkowane płciowo? Co się dzieje, gdy wymaga się od nas, byśmy kochali władcę jak ojca? Jaką rolę odgrywa uczucie w politycznym braterstwie?”.

Już samo takie podejście pokazuje, że Eisensteinowi nie chodziło o biografię męża stanu. Gra toczy się tu o znacznie wyższą stawkę, za którą reżyser zapłacił ostatecznie wysoką cenę.

Paweł Tesznar (Snoopy)
Paweł Tesznar (Snoopy)

2. SPRAWA ŻYCIA I ŚMIERCI 🇬🇧
(reż. Michael Powell, Emeric Pressburger)

„To historia dwóch Światów, tego, który znamy, oraz innego, istniejącego tylko w umyśle młodego lotnika, którego życie i wyobraźnia zostały brutalnie ukształtowane przez wojnę. Jakiekolwiek podobieństwo do jakiegokolwiek innego świata, znanego lub nie, jest całkowicie przypadkowe”. Zaczynająca się tymi słowami Sprawa życia i śmierci to ostatnia z wojenno-propagandowych opowieści Michaela Powella i Emerica Pressburgera, a jednocześnie dzieło inicjujące serię śmiałych eksperymentów duetu reżyserskiego i operatora Jacka Cardiffa z Technicolorem, kontynuowaną z genialnymi efektami w Czarnym narcyzie i Czerwonych trzewikach. W filmie z 1946 głównym pomysłem wizualnym jest kolorystyczne rozróżnienie dwóch światów: „naszego”, obrazowanego w pełnej palecie trójwarstwowego Technicoloru, oraz „innego”, czyli kręconego w delikatnej czerni i bieli nieba.

To opowieść o dwóch granicach: między życiem a śmiercią i między wojną a pokojem. Znaczący jest czas akcji: maj 1945 roku – to wtedy lotnik Peter wyskakuje z samolotu bez spadochronu, jednak unika śmierci, gdyż niebiański posłaniec przegapił go w gęstej angielskiej mgle. W „tamtym świecie” sprawa wywołuje skandal i zostaje zarządzona rozprawa sądowa mająca zdecydować o życiu lub śmierci bohatera (w recepcji filmu pojawiają się porównania z Sądem Ostatecznym, chyba na wyrost, gdyż chodzi o życie Petera, a nie jego zbawienie). Głównym argumentem obrony jest uczucie, które za sprawą pomyłki posłańca rozkwitło między Peterem a amerykańską radiooperatorką June. Imię tej postaci wydaje się znaczące – czerwiec to przecież z perspektywy maja przyszłość, a właśnie o nią walczy w „tamtym świecie” Peter. Co istotne, równolegle z niebiańskim procesem w „naszym” świecie rozgrywa się neurologiczne leczenie bohatera. Jako opowieść o końcu wojny Sprawa życia i śmierci podkreśla siłę miłości i potęgę medycyny. To one wszak przesądzały o utrzymaniu przy życiu wracających z zakończonej wojny mężczyzn; jedna w wymiarze duchowym, druga – biologicznym. Dzieło Powella i Pressburgera daje się postrzegać w roli balsamu na powojenne rany, chcącego krzepić poprzez symboliczne pokonanie śmierci wspólnym wysiłkiem dziewczęcych serc i medycznych umysłów.

Niezależnie od tego, jak rozstrzygnąć status filmowego nieba (istniejące naprawdę czy – jak twierdzą napis z czołówki i lekarz Petera – tylko wyobrażenie straumatyzowanego weterana?), Sprawa życia i śmierci przedstawia jedną z bardziej sugestywnych ekranowych wizji zaświatów. W niebie wciąż aktualne pozostają ziemskie problemy, podziały, spory i charaktery. „Tamten świat” poddany jest prawu i biurokracji, każdy człowiek ma zapisane w aktach długość życia i moment śmierci, na wejściu do zaświatów dokonuje się selekcji przybyłych według ich ziemskiej przynależności (np. do lotnictwa), która ma znaczenie także w sposobie usadzenia widowni podczas procesu. W wizji Powella i Pressburgera ludzie po śmierci nie tracą swojej osobowości, a ziemskie waśnie nie ulegają w niebie zatarciu, o czym najdobitniej świadczy postać Abrahama Farlana, pierwszego Amerykanina, który zginął od brytyjskiej kuli, występującego jako oskarżyciel w sprawie Petera i wyraźnie uprzedzonego do narodu angielskiego.

Relacje brytyjsko-amerykańskie to właściwie ukryty główny temat filmu. Większość akcji można czytać jako ich metaforę, uruchamiając rozróżnienie między przeszłością, teraźniejszością i przyszłością. Teraźniejszość, w której kwitnie romans Brytyjczyka Petera i Amerykanki June, to w takim rozumieniu stan „zakochania” obydwu państw jako wojennych stronników. Przeszłość reprezentuje Farlan, a od werdyktu w sprawie Petera zależeć będzie przyszłość – albo utrzymana zostanie obecna przyjaźń, albo powrócą dawne animozje. Procesowe starcie rozgrywa się na wielu płaszczyznach – etnicznej (pochodzenie przodków prokuratora z Anglii), aksjologicznej (mit amerykańskiej wolności), historycznej (skład jury odzwierciedlający kolonialne przewiny Imperium Brytyjskiego). Oczywiście, zgodnie z duchem czasu i propagandowymi założeniami, trudności finalnie bledną wobec siły transatlantyckiego „uczucia”, dzięki czemu Sprawa życia i śmierci jawi się jako wyraz wiary w sojusz brytyjsko-amerykański, będący, podobnie jak miłość i medycyna, gwarantem lepszej przyszłości.

Film Powella i Pressburgera pozostaje niezrównany w uchwyceniu niejednoznaczności czasu zaraz po wojnie, z jednej strony naznaczonego rozległymi ranami, z drugiej – przynajmniej wśród zwycięzców – okresu wielkiej radości i wolności. Ten euforyczno-traumatyczny splot oddaje nie tylko połączenie w postaci Petera pierwiastków miłości i śmierci, lecz także przyjęta konwencja, w ramach której problemy zupełnie serio przedstawione zostają w formie buffo. Sprawa życia i śmierci skrzy się błyskotliwym dowcipem może i w największym stopniu wśród filmów brytyjskiego duetu. Niech zatem za puentę posłuży mój ulubiony żart z tej bogatej skarbnicy humoru, komentujący kolorystyczne rozróżnienie obu światów w postaci pomysłowej metalepsy: gdy niebiański posłaniec przybywa na Ziemię wytłumaczyć Peterowi swoją pomyłkę, mówi niby sam do siebie, a w istocie do widzów: „Tam na górze człowiek pragnie Technicoloru”.

Jędrzej Sławnikowski
Jędrzej Sławnikowski

1. ZAKOCHANA 🇲🇽 (reż. Emilio Fernández)

Mapowanie terytoriów filmowej klasyki lat czterdziestych nie może obyć się (mimo że powielane po wielokroć utarte kanony obywają się bez mrugnięcia okiem) bez wycieczki do Meksyku, którego kinematografia przeżywała podówczas swoją „złotą erę”. Szczególnie niepomijalna wydaje się figura Emilia Fernándeza – i to nie tylko ze względu na jego fizyczność klasycznego macho (ponoć pozował nago jako model do statuetki Oscara!). Kino „El Indio” (przydomek wskazujący na rdzenne pochodzenie reżysera) jako pierwsze przekroczyło w sposób znaczący granice swego kraju – dość wspomnieć, że María Candelaria (1944) znalazła się w szerokim gronie obrazów nagrodzonych Grand Prix (na dzisiejsze: Złotą Palmą) podczas pierwszej edycji festiwalu canneńskiego. Potem nadeszły kolejne wyróżnienia, przede wszystkim operatorskie – w tym dwukrotnie na festiwalu w Wenecji oraz podczas szóstego rozdania Złotych Globów – dla Gabriela Figueroi, bodaj najważniejszego operatora w historii meksykańskiego kina, a zarazem jednego z największych poetów filmowego obrazu. Jednak waga dokonań Fernándeza nie wyczerpuje się w kilogramach statuetek przyznanych jego dziełom – był on jednym z pierwszych twórców narodowych, reżyserem tożsamościowym, sięgającym po elementy kultury meksykańskiej, odwołującym się do swojego natywnego pochodzenia, rozmiłowanym w rodzimym plenerze, a także sięgającym do problematyki historycznej i społecznej, czego dowód stanowi jedno z jego szczytowych dokonań – Zakochana.

Fernández odwołuje się tu do słynnej rewolucji meksykańskiej z lat dziesiątych XX wieku, kluczowego wydarzenia dla współczesnej historii kraju (jego owocem była m.in. obowiązująca do dziś konstytucja). Jednakże Zakochanej daleko do standardowego kina politycznego – zamiast niego reżyser sięga do klasycznego schematu romantycznego mezaliansu, by zderzyć ze sobą dwa twarde charaktery: maczystowskiego generała armii rewolucyjnej oraz porywczą córkę miejscowego bogacza. Ich zajmujące około jednej trzeciej całości końskie zaloty (w ramach których pojawia się wzajemne obijanie mord, podrzucanie dynamitu pod konia oraz ogłuszanie wielkim drewnianym drągiem) to przypominający najlepsze osiągnięcia screwball comedy popis komicznych umiejętności reżysera oraz pary głównych aktorów: Maríi Félix i Pedra Armendáriza, a także intrygujący przykład genderowej dynamiki filmu, aktywizującej postać kobiecą oraz odsłaniającej słabości pancerza macho i potencjał jego przemiany. Fernández niejednokrotnie odwoływał się w swoich dziełach do patriarchalnie rozpisanych ról płciowych, np. w Porzuconych (1945), których bohaterka poświęca całe swoje istnienie wychowaniu syna – tym ciekawiej na tym tle wypada Zakochana (aczkolwiek, oczywiście, nie można tu mówić o negacji systemu, a raczej o jego luzowaniu).

Omawiany film (podobnie do innych dokonań Meksykanina) wykazuje cechy wspólne z twórczością Johna Forda – i to na kilku polach. Figueroa zasięgał nauk u Gregga Tolanda, słynnego operatora klasycznego Hollywood, odpowiadającego za zdjęcia do Gron gniewu (1940) oraz The Long Voyage Home (1940), co odciska się w wyrazistym malowaniu światłem i cieniem oraz wykorzystywaniu głębi ostrości. Ponadto, również w sposób zbliżony do Forda, Fernández (re)konstruuje narodowe mity, tworząc opowieść polityczną i socjologiczną o silnie tożsamościowych zapędach. Historia uczucia głównych bohaterów to przecież rzecz o spotkaniu biegunowo odmiennych klas społecznych, które finalnie łączą się w walce o los Meksyku, o kompromisie pomiędzy zwaśnionymi płciami zawartym w imię wyższych celów, a także o społecznej duchowości. Nie bez przyczyny kluczową postacią drugoplanową jest w Zakochanej lokalny ksiądz, którego postawa trwa w zawieszeniu pomiędzy sprzeciwem wobec idei i metod rewolucji, a niestawianiu jej tamy. Budynek jego kościoła zostaje umieszczony niejako w centrum planu psychologicznego: to tutaj zakochani zdobywają od duchownego istotne informacje na temat drugiej połówki, tutaj też dokonuje się przemiana enamorado i centralne miłosne wyznanie. Oko kamery Figueroi pozostaje nieustannie zachwycone zabytkiem oraz jego naturalnym otoczeniem – w przestrzeni kościoła oraz wokół niego pojawiają się jedne z najpiękniejszych obrazów Zakochanej, portretujące wzniosłość miejsca bez popadania w kicz. Tutaj również rozgrywa się wykonanie Ave Maria Schuberta przez wspomnianego już księdza, będące jedną z dwóch muzycznych scen filmu, o tyle nietypowych, że wykonywane w nich utwory zostają zaprezentowane w całości, przez co sceny sprawiają quasi-musicalowe wrażenie. Składa się to na formalne wyrafinowanie Zakochanej, rozpiętej pomiędzy patosem a lekkością, majestatem nieba a przywaleniem z liścia.

Kacper Słodki
Kacper Słodki

Filmy z miejsc 11-25:

11. CLUNY BROWN 🇺🇸 (reż. Ernst Lubitsch)
12. PANIKA 🇫🇷 (reż. Julien Duvivier)
13. ZABÓJCY 🇺🇸 (reż. Robert Siodmak)
14. NAJLEPSZE LATA NASZEGO ŻYCIA 🇺🇸 (reż. William Wyler)
15. GILDA 🇺🇸 (reż. Charles Vidor)
16. WIELKIE NADZIEJE 🇬🇧 (reż. David Lean)
17. UTAMARO I JEGO PIĘĆ ŻON 🇯🇵 (reż. Kenji Mizoguchi)
18. TO WSPANIAŁE ŻYCIE 🇺🇸 (reż. Frank Capra)
19. KIEDY BRAMA BYŁA ZAMKNIĘTA 🇸🇪 (reż. Hasse Ekman)
20. KRĘTE SCHODY 🇺🇸 (reż. Robert Siodmak)
21. DZIWNA MIŁOŚĆ MARTY IVERS 🇺🇸 (reż. Lewis Milestone)
22. ZAKAZANE PIOSENKI 🇵🇱 (reż. Leonard Buczkowski)
23. THE LOCKET 🇺🇸 (reż. John Brahm)
24. INTRUZ 🇺🇸 (reż. Orson Welles)
25. HOUKUTUSLINTU 🇫🇮 (reż. Roland af Hällström)