„Federico Fellini: Ciao a tutti!” – przegląd filmów

„Wałkoń” – pot. „próżniak”. „Próżniak” – „osoba prowadząca bezczynne życie” (za: sjp.pwn.pl). Bezczynność, egzystencjalny bezruch wydają się kluczowym tematem drugiego samodzielnego dzieła Federica Felliniego. Definiują one piątkę głównych bohaterów omawianego tytułu, podobnie jak przytoczone powyżej słownikowe frazy, na pierwszy rzut oka łatwe i bez trudu aplikowalne. Interpretacje owego próżniactwa czy bezczynności jawią się jako po części już skonwencjonalizowane i typowe: z jednej strony można zobaczyć zwykłych leni, leżących do góry swoimi pokaźnymi, włoskimi brzuchami, z drugiej uwarunkowanych sytuacją ekonomiczną i społeczną, bezwolnych i niedojrzałych chłopców. Fellini uprawnia wszystkie odczytania, ale i nie sugeruje żadnego. Zdaje się, jakby jego wałkonie byli „po prostu”. Boleśnie „po prostu”. A ból ten zdołał on przekazać w serii niesamowitych obrazów.

Najpierw refren uliczny – pojawiający się co jakiś czas widok tych samych dróg skąpanych w noirowym wręcz oświetleniu. Bohaterowie, kamuflujący wewnętrzne niepoukładanie pozą luzackich „zwierząt nocy”, w rzeczywistości błąkają się po nich niczym komedianci z późniejszego arcydzieła Theo Angelopoulosa. O ile tamci byli jednak chociaż zaplątani w historiograficzne zawiłości swojego narodu, o tyle wędrówki wałkoni po ciasnym, prowincjonalnym miasteczku nie zdają się służyć żadnym celom, nie mówiąc już o jakiejkolwiek namiastce spełnienia. Ciemne ulice spotykają ich takimi samymi w kolejnych epizodach nieciągłej niczym egzystencja bohaterów narracji.

Wiele z ważnych scen w filmografii Felliniego rozgrywa się nad morzem. To na nie przychodzą, zgodnie ze słowami narratora, pogapić się wałkonie, w pochmurną niedzielę, przy pustej plaży. Kamera w znacznej mierze chwyta bohaterów z pewnego oddalenia, wkomponowując ich w dojmująco wietrzny i beznamiętny krajobraz (jak gdyby zapowiadając myślenie Antonioniego ujęte w dziełach z lat 60.). Porozrzucane w przestrzeni obiekty wydają się wręcz abstrakcyjną kompozycją wizualną, a obrazowanie realistyczne zostaje podszyte głęboką warstwą niedopowiedzianego, zmierzającą ku metaforze, myśleniu symbolicznemu, figuratywnemu. Nierzeczywista plaża ze snu – nie z radosnej fantazji, ale też nie z koszmaru. Wyzute z życia miejsce-świadek rozczarowań.

Już opustoszałe, skąpane w serpentynach miejsce karnawałowej imprezy pachnie bardziej jak plan Josefa von Sternberga na kacu niż wspomnienie dobrej zabawy. Pijanego wałkonia jeszcze w paradnym stroju odprowadza do domu wierny kompan, ciągnąc go po zalanych szarym świtem, zabałaganionych ulicach, nad którymi żałośnie zwisają resztki wstążek i serpentyn. Na pozór to jeden z nielicznych momentów nadziei: obraz kruchej wspólnoty bezsensu. Po dotarciu na miejsce okazuje się jednak, że siostra pijanego właśnie ucieka z żonatym mężczyzną. Aura pijackiego zamroczenia zdaje się unosić nad sytuacją i nad całym miastem, wraca odczucie ze sceny na plaży: obrazy zaczynają przekraczać czysto przedstawieniowy klucz realistyczny. Tyle że tutaj to, co wydaje się na granicy pijackiego omamu, w którym ukochana osoba żegna się na zawsze, jest bolesnym zderzeniem z bezlitosnością życia, surową rzeczywistością.

Co do przebłysków nadziei – dwa zdają się zaplatać w finale. Moraldo, zaprzyjaźniony z pracującym na kolei chłopcem o (znaczącym?) imieniu Guido, postanawia spełnić fantazję targającą każdym z wałkoni – wyjechać w nieznane. Więź łącząca bohaterów, jeden z nielicznych sygnałów międzyludzkiego dobra, zmierza tutaj do smutnego końca: chłopiec staje się świadkiem odjazdu Moralda. Sam wyjazd nie wygląda również szczególnie ekscytująco: ponownie szary poranek, pusta stacja kolejowa. Wyrwaniu się towarzyszy lęk, znakomicie przedstawiony w finale późniejszego Absolwenta Mike’a Nicholsa, w głowie kołacze się pytanie: co dalej? Co przekazuje wyśmienita zbitka montażowa ukazująca pogrążonych we śnie wałkoni? Bohaterów „przesypiających” swoje życie? Symboliczne pożegnanie? Dla Moralda – brak otuchy czy oddechu ulgi. Na osłonecznionej (!) stacji nad wyraz dojrzały Guido uśmiecha się i oddala. Może swawolnie balansując na szynie, zapisuje w pamięci kolejną postać, która pojawi się w finałowym korowodzie Osiem i pół [nasze 1 miejsce w Projekcie: Klasyka z 1963 roku].

TEKST UKAZAŁ SIĘ JAKO CZĘŚĆ PROJEKTU: KLASYKA 1953